Granülomatöz mastit, son yıllarda meme polikliniklerinde giderek daha sık karşılaşılan ve hastalar için oldukça yıpratıcı olabilen bir hastalıktır. Çoğu kadın, memesinde birden ortaya çıkan sert ve ağrılı bir kitle ile başvurur; kitlenin üzerindeki cilt kızarır, bazen apse gelişir ve kullanılan antibiyotiklere rağmen tablo düzelmez. Bu belirtilerin meme kanserine benzemesi ise kaygıyı katlar.

Bu yazıda granülomatöz mastitin ne olduğunu, kimlerde görüldüğünü, kanserden nasıl ayırt edildiğini, tanının nasıl konduğunu ve kortizondan cerrahiye kadar tüm tedavi seçeneklerini, güncel bilimsel veriler ışığında anlatıyoruz.

Granülomatöz mastit nedir?

Granülomatöz mastit, meme dokusunda “granülom” adı verilen bağışıklık hücresi kümeleriyle karakterize, iyi huylu ve kronik bir iltihaptır. İlk kez 1972’de tanımlanmıştır. Nedeni çoğu hastada bilinmediği için tıbbi literatürde idiyopatik granülomatöz mastit olarak da adlandırılır.

Hastalık bulaşıcı değildir, hijyen eksikliğinden kaynaklanmaz ve bir kanser türü değildir. Ancak aylar süren bir seyir izleyebilir, apse ve cilde açılan yollar (fistül) oluşturabilir ve tedavi sonrasında tekrarlayabilir.

Kimlerde görülür?

Granülomatöz mastit en sık doğurganlık çağındaki, doğum yapmış kadınlarda görülür. Hastaların çoğu 25–45 yaş arasındadır ve belirtiler sıklıkla son gebelik ya da emzirme döneminden sonraki ilk beş yıl içinde başlar. Hastalık nadiren gebelik sırasında veya emzirme döneminde de ortaya çıkabilir.

Türkiye, Orta Doğu ve Asya ülkelerinde ve Hispanik kökenli kadınlarda daha sık bildirilmektedir. 2024’te yayımlanan ve granülomatöz mastit tedavilerini karşılaştıran bir meta-analizde incelenen çalışmaların yaklaşık yarısının Türkiye’den yayımlanmış olması, hastalığın ülkemizde ne kadar sık karşılaşıldığını gösteriyor.

Granülomatöz mastit neden olur?

Kesin nedeni bilinmemektedir. Öne çıkan görüşler şunlardır:

• Bağışıklık sisteminin aşırı tepkisi: Süt kanallarından çevre dokuya sızan salgıya karşı gelişen yerel bir otoimmün (bağışıklık) reaksiyon olduğu düşünülmektedir.
• Hormonal etkenler: Gebelik, emzirme, prolaktin hormonunun yüksekliği ve doğum kontrol hapı kullanımı ile ilişkisi bildirilmiştir.
• Bakteriler: Hastaların bir bölümünde Corynebacterium türü bakteriler (özellikle Corynebacterium kroppenstedtii) saptanır. Bu durumda tedaviye uygun antibiyotiklerin eklenmesi gerekebilir.
• Sigara ve meme travması da tetikleyici olabilir.

Granülomatöz mastit belirtileri

Belirtiler genellikle tek memede ortaya çıkar ve haftalar içinde ilerleyebilir:

Emzirme döneminde görülen klasik mastitten farklı olarak yüksek ateş genellikle belirgin değildir ve tablo antibiyotiklerle düzelmez. Antibiyotiğe rağmen iki haftada gerilemeyen her meme iltihabı bir meme cerrahı tarafından değerlendirilmelidir. Memede ağrı ve kitlenin diğer nedenlerini Meme Ağrısı Neden Olur? Kanser Belirtisi mi, Ne Zaman Doktora Gidilmeli? ve Meme Kistleri ve Kitlesi: Ne Zaman Cerrahi Gerekir? yazılarımızda ele aldık.

Mastit türleri: granülomatöz mastit diğerlerinden nasıl ayrılır?

“Mastit” memedeki her türlü iltihabı anlatan genel bir terimdir. En sık karşılaşılan üç tür, birbirinden farklı nedenlere ve tedavilere sahiptir:

Granülomatöz mastit mi, meme kanseri mi?

Granülomatöz mastit; sert kitle, ciltte çekinti, meme başında içe dönme ve koltuk altında lenf bezi büyümesi gibi bulgularla meme kanserini, özellikle de iltihaplı (inflamatuvar) meme kanserini taklit edebilir. Ultrason ve mamografi bulguları da kanserle karışabilir ve raporlarda BI-RADS 4 gibi “şüpheli” kategoriler görülebilir.

Bu nedenle kesin tanı yalnızca muayene ya da görüntülemeye dayanılarak konmaz; kalın iğne biyopsisi şarttır. Biyopsi aynı zamanda tüberküloz, sarkoidoz ve mantar enfeksiyonları gibi benzer görünüm yapabilen diğer hastalıkların da dışlanmasını sağlar. Görüntüleme raporlarındaki kategorilerin anlamı için Mamografi Sonucu ve BI-RADS Kategorileri Ne Anlama Gelir? yazımıza bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

1. 1Öykü ve muayene. Gebelik ve emzirme geçmişi, kullanılan ilaçlar, sigara, daha önce kullanılan antibiyotikler ve belirtilerin süresi sorgulanır.
2. 2Meme ultrasonu. Düzensiz sınırlı alanları, tüp şeklinde uzanan iltihap yollarını ve apse odaklarını gösterir; hastalığın yaygınlığını ve tedaviye yanıtı izlemede de kullanılır.
3. 3Mamografi ve MR. Gerekli görüldüğünde, özellikle 35–40 yaş üzerindeki hastalarda ve hastalığın yaygınlığını değerlendirmek için kullanılır.
4. 4Kalın iğne (tru-cut) biyopsisi. Kesin tanıyı koyan tetkiktir. Patolojide meme lobüllerinin çevresinde yerleşmiş, peynirleşme göstermeyen granülomlar görülür.
5. 5Kültür ve ek testler. Apse içeriğinden ve biyopsi örneğinden bakteri kültürü, gerekirse tüberküloz testleri yapılır; bazı hastalarda prolaktin düzeyi ve romatolojik değerlendirme istenir.

Granülomatöz mastit tedavisi

Granülomatöz mastitte herkes için geçerli tek bir standart tedavi yoktur. Tedavi; hastalığın yaygınlığına, apse ve fistül olup olmamasına, hastanın yakınmalarına, gebelik ya da emzirme durumuna ve önceki tedavilere yanıta göre kişiye özel planlanır. 2024’te yayımlanan kapsamlı bir meta-analiz farklı yöntemlerin sonuçlarını bir araya getirmiştir; aşağıdaki oranlar bu çalışmadan alınmıştır.

Yakın takip (gözlem)

Küçük, sınırlı ve yakınması az olan olgularda hastalık aylar içinde kendiliğinden gerileyebilir. Bu hastalar düzenli muayene ve ultrasonla izlenir. Meta-analizde gözlemle izlenen hastalarda tekrarlama oranı yaklaşık %3 bulunmuştur; ancak bu grubun genellikle hafif hastalardan oluştuğu unutulmamalıdır.

Kortizon (steroid) tedavisi

Orta ve yaygın hastalıkta en sık kullanılan tedavidir. Kortizon iltihabı baskılayarak kitlenin küçülmesini, kızarıklığın ve ağrının gerilemesini sağlar. Genellikle ağızdan, yüksek dozla başlanır ve yanıt alındıkça haftalar–aylar içinde doz azaltılarak kesilir. Bazı hastalarda krem şeklinde ya da doğrudan iltihaplı bölgeye enjeksiyon olarak (lokal steroid) uygulanır; bu yöntemle ilacın vücuda yayılan yan etkileri azaltılır.

Kortizon tedavisi sırasında kilo alma, kan şekeri ve tansiyon yükselmesi, uyku bozukluğu, mide yakınmaları ve ruh hâli değişiklikleri görülebilir. Bu nedenle tedavi düzenli kontrollerle yürütülmeli ve ilaç asla birden kesilmemelidir.

Metotreksat ve diğer bağışıklık düzenleyici ilaçlar

Kortizon dozu azaltılınca hastalığı alevlenen, kortizonu tolere edemeyen ya da tekrarlayan hastalarda metotreksat gibi bağışıklık düzenleyici ilaçlar kullanılır. Meta-analizde metotreksat tedavisi sonrası tekrarlama oranı yaklaşık %8 olarak bildirilmiştir. Kan sayımı ve karaciğer testleriyle takip gerekir; gebelik planlanıyorsa ya da gebelik varsa kullanılmaz.

Antibiyotikler

Apse, ikincil enfeksiyon ya da kültürde Corynebacterium saptanması durumunda antibiyotik tedavisi eklenir. Ancak antibiyotiklerin tek başına kullanımı diğer yöntemlere göre daha düşük iyileşme oranlarıyla ilişkilidir (meta-analizde yaklaşık %72).

Apse drenajı

Apse oluştuğunda iğne ile boşaltma (aspirasyon) ya da küçük bir kesiyle drenaj ağrıyı hızla azaltır ve diğer tedavilerin etkisini artırır.

Cerrahi tedavi

İlaç tedavisine yanıt vermeyen, sınırlı bir alanda kalan veya sık tekrarlayan hastalıkta etkilenen dokunun geniş olarak çıkarılması (lokal geniş eksizyon) gündeme gelir. Meta-analizde cerrahi tedaviyle iyileşme oranı %97–100 aralığında, tekrarlama oranı ise yaklaşık %8 bulunmuştur; cerrahinin kortizonla birlikte uygulandığı hastalarda tekrarlama yaklaşık %5’tir. İltihabın çok aktif olduğu dönemde yapılan ameliyatlarda yara iyileşmesi sorunları ve meme şeklinde bozulma riski arttığı için cerrahi zamanlaması önemlidir; çoğu hastada önce ilaçla iltihap kontrol altına alınır. Memenin tamamının alınması (mastektomi) yalnızca çok istisnai durumlarda düşünülür.

Tedavi ne kadar sürer, hastalık tekrarlar mı?

Granülomatöz mastit çoğu hastada aylar süren bir tedavi ve takip gerektirir. İyileşme genellikle kademelidir: önce ağrı ve kızarıklık azalır, ardından kitle küçülür ve yaralar kapanır. Tedavi bittikten sonra da hastalığın tekrarlama ihtimali bulunduğundan, iyileşmeden sonraki ilk yıllarda düzenli kontroller önerilir. Tekrarlama olduğunda genellikle daha önce yanıt alınan tedavi yeniden başlanabilir ya da tedaviler birlikte kullanılabilir.

Tedaviye yanıt nasıl izlenir?

Tedavinin ilk haftalarında hastalar genellikle 2–4 haftada bir muayene edilir; kitlenin boyutu, kızarıklığın yaygınlığı, apse ve akıntılı yaralar not edilir. Ultrason, kitlenin ve apse odaklarının küçülüp küçülmediğini objektif olarak göstermek için düzenli aralıklarla tekrarlanır. Kortizon kullananlarda kan şekeri ve tansiyon, metotreksat kullananlarda kan sayımı ve karaciğer testleri izlenir. Yanıt yeterli değilse tedavi değiştirilir ya da yöntemler birleştirilir. Uzun soluklu bu süreçte ilaç dozlarının, kontrol tarihlerinin ve yakınmaların kaydını tutmak hem sizin hem de hekiminizin işini kolaylaştırır.

Granülomatöz mastit tedavi edilmezse ne olur?

Bazı hastalarda hastalık zamanla kendiliğinden sönebilir; ancak tedavi edilmeyen yaygın hastalık aylarca süren ağrı, tekrarlayan apseler, cilde açılan akıntılı yaralar, kalıcı iz ve meme şeklinde bozulmaya yol açabilir. Daha da önemlisi, biyopsi yapılmadan “mastit” olarak izlenen bir kitle nadiren de olsa kanser olabilir. Bu nedenle tanının biyopsiyle doğrulanması ve tedavinin bir meme cerrahının takibinde planlanması gerekir.

Gebelik, emzirme ve granülomatöz mastit

Hastalık gebelik ya da emzirme döneminde ortaya çıkarsa tedavi seçenekleri anne ve bebek güvenliği gözetilerek belirlenir; metotreksat bu dönemde kullanılmaz. Granülomatöz mastit geçiren kadınlar ileride çoğunlukla gebe kalabilir ve sağlıklı memeden emzirebilir; etkilenen memeden emzirme ise hastalığın yaygınlığına ve yapılan tedaviye bağlıdır.

Günlük yaşamda dikkat edilmesi gerekenler

Sık sorulan sorular

Prof. Dr. Mehmet Eser

Genel Cerrahi Uzmanı · VM Medical Park Pendik Hastanesi

1990 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. Meme hastalıkları ve meme kanseri cerrahisi, onkoplastik meme cerrahisi, tiroid, paratiroid ve böbreküstü bezi cerrahisi alanlarında hasta kabul etmektedir.

Editoryal not: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve muayenenin yerini tutmaz. Yazıdaki iyileşme ve tekrarlama oranları uluslararası çalışmaların birleştirilmiş sonuçlarıdır; her hastada aynı biçimde geçerli değildir. İlaç tedavileri yalnızca hekim kontrolünde kullanılmalıdır.